Калінін Сяргей Артуравіч,
дацэнт кафедры тэорыі і гісторыі дзяржавы і права Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, кандыдат юрыдычных навук

На сучасным этапе адным з найбольш добрых сродкаў прававога развіцця прызнаецца прававая інтэграцыя ў так званую сусветную прававую прастору. Звычайна лічыцца, што дзяржава павінна быць прававой, абараняць правы асобы, прызнаваць падзел улады і г. д., а легітымным выступае  толькі максімальна гарантуючы рэалізацыю праў і свабод асобы сацыяльны механізм. Але на падставе нацыянальнага і замежнага вопыта выкарыстання гэтых канцэпцый, а таксама інтэграцыйных працэсаў, якія, на жаль, не прывялі да ўзросту матэрыяльнага дабрабыту і абароны праў шырокага кола грамадзян, можна сцвярджаць аб неабходнасці пераноса акцэнтаў на іншыя сродкі забеспячэння ўзаемадзеяння прававых сістэм.

Некрытычнае стаўленне сучаснай юрыдычнай навукі да практычнага выкарыстання заходніх юрыдычных дактрын і прававых механізмаў актуалізуе пытанне аб тэарэтычным і практычным аспектах узаемадзеяння прававых сістэм, у першую чаргу яго межах. Так узнікаюць праблемы неабходнасці, чарговасці і планавання інтэграцыйных працэсаў, іх узаемасувязі з нацыянальнымі праватворчымі працэсамі, іх прыярытэтах і накірунках, межах і ўмовах, а таксама пэўнай нацыянальнай выгодзе. Гэта патрабуе ўдасканалення зместу тэрміналогіі, якая характарызуе працэсы ўзаемадзеяння прававых сістэм, таму што ўніфікацыя, гарманізацыя і набліжэнне адпавядаюць розным бакам і аспектам інтэграцыйных працэсаў. Вышэйпералічаныя тэрміны з’яўляюцца відамі агульнага тэрміна “прававая інтэграцыя”, адрозніваючыся мэтамі, выкарыстоўваемымі механізмамі і формамі.

Уніфікацыя мае на ўвазе адзінае рэгуляванне аднолькавых сацыяльных адносін на тэрыторыі пэўнага рэгіёна. Звычайна ўніфікацыя здзейсніваецца наддзяржаўнымі органамі або міжнароднымі арганізацыямі. Яскравым прыкладам уніфікацыі з’яўляюцца акты ІНКАТЭРМС, выданне органамі Еўрапейскіх Супольнасцяў абавязковых для выкарыстання на тэрыторыі ЕС рэкамендацый. Уніфікацыя таксама можа праводзіцца як аднабаковы працэс, калі нейкая дзяржава поўнасцю ўспрымае мадэль прававога рэгулявання іншай дзяржавы (міждзяржаўнай супольнасці). Гэта можа ажыццяўляцца або шляхам прыняцця аналагічнага па зместу акта або распаўсюджвання на ўласную тэрыторыю дзеяння акта іншай дзяржавы (міждзяржаўнай супольнасці), што ўздымае праблему дзяржаўнага суверэнітэту. Адзначым, што любая інтэргацыя ў рознай ступені закранае гэтую праблему.

Уніфікацыя фактычна з’яўляецца канчатковым этапам прававой інтэграцыі. Так механізмам інтэграцыі савецкага заканадаўства (або забяспячэння яго еднасці) выступалі Асновы заканадаўства СССР, змест якіх потым дубляваўся кодэксамі саюзных рэспублік з улікам іх асаблівасцяў. Гэткім жа механізмам з’яўляецца і нарматворчая дзейнасць Савета Еўропы.  У якасці спробы ўніфікацыі можна разглядаць і распрацоўку Мадэльных актаў Парламентскай асамблеі краін СНД, але
з-за іх рэкамендацыйнага характару і недастатковай распрацаванасці асобных пытанняў з нагоды навізны і дынамікі развіцця адносін Мадэльныя акты трэба адносіць да іншых формаў прававой інтэграцыі.

Гарманізацыя прадстаўляе сабой іншую мадэль прававой інтэграцыі, у якой ажыццяўляецца прывядзенне да еднасці або падобнасці асобных інстытутаў, тэрмінаў, канструкцый, палажэнняў, механізмаў прававога рэгулявання ў мэтах фарміравання сходных/падобных прававых рэжымаў. Пры гарманізацыі галіны і інстытуты адрозніваюцца па змесце, складзе пераліку нарматыўных прававых актаў, тэрміналогіі. Такім чынам, гарманізацыя ліквідуе якасныя супярэчнасці ў рэжымах прававога рэгулявання.

Набліжэнне – гэта пачатковая стадыя прававой інтэграцыі, у рамках якой ажыццяўляецца прывядзенне  да сходнасці толькі асобных інстытутаў права, вызначаецца шэраг адносінаў, падлягаючых інтэграцыі, але без актыўнага выкарыстоўвання палітычнай волі. У межах набліжэння складваюцца і фармулююцца адзіныя прынцыпы галін і інстытутаў права (заканадаўства), ствараюцца сходныя нормы-дэфініцыі.

Такім чынам, аб’ектам прававой інтэграцыі выступае прававая сістэма дзяржавы ў цэлым, якая здольная да інтэграцыі з іншай нацыянальнай, міждзяржаўнай або міжнароднай прававой сістэмай. Працэсы і механізмы інтэграцыі прававой сістэмы вызначаюцца таксама прыналежнасцю да прававой сям’і, а таксама ўплывам міжнароднага права.  Інтэграцыйныя працэсы могуць ажыццяўляцца і праз рэкамендацыі асобнай дзяржаве выканаць некаторыя ўмовы, напрыклад, для прыняцця ў нейкую міжнародную арганізацыю, атрымання пэўных рэсурсаў і г.д. У гэтым выпадку акцэнт робіцца ў большай ступені на змест актаў, а не на іх форму. Выкананне такіх умоў неабходна адносіць ужо да гарманізацыі, калі дзяржава-прэтэндэнт стварае на сваёй тэрыторыі прававы рэжым рэгулявання, які будзе ўспрымацца “натуральным” той прававой сістэмай, у супрацоўніцтве з якой зацікаўлена дзяржава.

Адзначым, што прававая інтэграцыя не з’яўляецца адзіным працэсам, яна ажыццяўляецца па-рознаму ў розных элементах прававой сістэмы. Пры гэтым такія элементы з нагоды сваёй спецыфікі могуць інтэгравацца ў рознай ступені на падставе пэўных інтэграцыйных форм і метадаў. Адхіленне ад гэтага правіла можа прывесці да вельмі негатыўных наступстваў. Такім чынам, прававая інтэграцыя рэалізуецца на ўзроўнях нарматыўнага масіву (сістэма права і сістэма заканадаўства), праватворчасці, праварэалізацыі, правасвядомасці, прававой культуры, прававой адукацыі і выхавання.

Адзначым, што прававая інтэграцыя залежыць ад віду галіны права, яе каштоўнаснага зместу, адносінаў да публічнага або прыватнага права. Кожная галіна права замацоўвае свой узровень сацыяльна прызнаных каштоўнасцяў, які залежыць ад асаблівасцяў яе прадмета і метаду, выкарыстоўваючы свае сродкі прававога рэгулявання. Гэта сведчыць аб цяжкасці вызначэння мяжы прававой інтэграцыі, якая не павінна парушаць склаўшуюся іерархію сацыяльных каштоўнасцяў, але ў гэтым выпадку магчыма выкарыстоўваць іншыя сродкі.

Межы прававой інтэграцыі вызначаюцца ў першую чаргу нацыянальнай ідэалогіяй (складнікам якой выступае прававая ідэалогія), якая выцякае з каштоўнасных аксіём дамінуючага светапогляду. Фактычна фундаментальнай супярэчнасцю сучаснасці з’яўляецца супрацьстаянне ліберальных стандартаў і каштоўнасцяў, якія адлюстроўваюць нацыянальную культурна-рэлігійную ідэнтыфікацыю. Першая мадэль акцэнтуе ўвагу звычайна на прыарытэце палітычнай і эканамічнай сферы, якія не могуць быць абмежаваныя нічым, акрамя права. Другая – абмяжоўвае палітычную, эканамічную і іншую актыўнасць маральна-рэлігійнымі нормамі, вызначае межы і накірункі дзеянняў індывідаў у найбольш значных вонкавых сацыяльных адносінах.

Пры рэалізацыі інтэграцыйных працэсаў трэба ўважліва сачыць за тым, каб ў нацыянальную прававую сістэму не былі механічна ўведзены  нормы (механізмы, стандарты), якія выцякаюць з іншых цывілізацыйных мадэляў і з гэтай нагоды супярэчаць нацыянальнай правасвядомасці і менталітэту. Такая норма або будзе ігнаравацца, або яе дзеянне будзе забяспечвацца гвалтоўнымі мерамі, што ў сваю чаргу падарве давер насельніцтва да дзеючага права. Так, Беларусь, якая належыць да ўсходне-хрысціянскай цывілізацыі, сфарміраванай пад уплывам традыцыйных маральна-рэлігійных і культурных фактараў, прызнае шэраг з іх аксіаматычнымі. Змяненне або знішчэнне такіх фактараў вядзе да змены  ўсёй сістэмы сацыяльных каштоўнасцяў. Так, адным з прыярытэтаў выступае ўпэўненасць у легальнасці толькі маральных учынкаў, такім чынам, інтэграцыйныя працэсы, якія тычацца каштоўнасцяў (асабліва нацыянальна-культурных), павінны праходзіць вельмі асцярожна, пры гэтым магчыма запазычванне механізмаў юрыдычнай тэхнікі, асобных эканамічных інстытутаў.

На нашу думку, прававая інтэграцыя пастсавецкіх дзяржаў ажыццяўляецца даволі аднабакова і ў большай ступені з’яўляецца палітычным крокам. Такая аднабаковасць назіраецца ў першую чаргу ў тым, што інтэграцыя разглядаецца толькі як форма актыўных дзеянняў пастсавецкіх дзяржаў, але сусветная супольнасць не інтэгруе свае нормы з прававымі сістэмамі новых дэмакратычных дзяржаў, прапануючы гуляць па сваіх правілах.

Не аспрэчваючы саму ідэю неабходнасці гарманізацыі, уніфікацыі і інтэграцыі, трэба адзначыць з пункту гледжання прававой бяспекі наступныя характарыстыкі той прававой прасторы, якая звычайна разглядаецца як эталон. Па-першае, амаль што ўсе натуральнаправавыя дактрыны (дамінуючыя ў міжнародным праве і сучасным заходнім правазнаўстве) узніклі ў каталіцка-пратэстанцкай Заходняй Еўропе ў пэўны час і для вырашэння пэўных праблем. Спачатку яны былі антыкаталіцкімі, зараз наогул адмовіліся ад ўлічвання і спасылак на мараль і рэлігію. Так, не гледзячы на вялікія спрэчкі і пратэсты Канстытуцыя Еўропы не ўтрымлівае спасылак на Хрысцыянства як на аснову еўрапейскай цывілізацыі. Такім чынам, некрытычны падыход да прававой інтэграцыі ў дзяржаве, ментальнасць насельніцтва якой у большасці сваёй склалася на аснове праваслаўнай веры, па меншай меры будзе спрыяць разбурэнню нацыянальнага менталітэтату і культуры. Гэта яшчэ раз даказвае неабходнасць больш павольнага і асцярожнага падыходу да ўзаемадзеяння прававых сістэм на ўзроўні каштоўнасцяў. Па-другое, сістэма міжнароднага права выступае не пэўным цэласным несупярэчлівым зборам норм, што ў большай ступені адпавядае сутнасці рамана-германскай прававой сям’і, а прадстаўляе сабой велізарную колькасць канвенцый, пактаў, дэкларацый, дамоў, несістэматызаваных у традыцыйным юрыдычным значэнні. Большую вагу маюць прэцэдэнты і звычаі, чым грунтоўна сфармуляваная  норма, што больш нагадвае сям’ю агульнага права. Акрамя таго, у межах міжнароднага права фарміруюцца пэўныя міждзяржаўныя прававыя сістэмы, якія замацоўваюць для сябе больш складаныя і высокія прававыя стандарты і адрозніваюцца больш дэталевай рэгламентацыяй сацыяльных адносін.

Такім чынам, Беларусь павінна з пазіцыі ўласных інтарэсаў выбіраць накірункі, формы і прыярытэтных партнёраў па прававой інтэграцыі.